Beter leven by design

De fysieke omgeving heeft invloed op het gedrag en de kwaliteit van leven van mensen met dementie. Als je daar geen rekening mee houdt bij het ontwerp van een verpleeghuis, woonomgeving of openbare ruimte, dan kan die omgeving bijvoorbeeld overprikkeling veroorzaken bij mensen met dementie, of het lastig maken om te oriënteren.

Welke ontwerpen helpen mensen met dementie wel?

Daarom is zogeheten evidence based design van verpleeghuizen, woonomgevingen en de openbare ruimte belangrijk. Maar wat zijn die bewezen werkzame ontwerpprincipes dan? Voor het antwoord op deze vraag voerden onderzoekers van UMC Groningen (waaronder van SPREAD+) en hogeschool De Hanze (Groningen) een systematische meta-review uit van elf overzichtsstudies, gebaseerd op 250 onderliggende onderzoeken.

DEMPACT deelt graag de resultaten, samengevat in vijf designtips én een design-hulpmiddel.

Uitdaging: laten landen waar het nodig is

Een van de belangrijkste inzichten: veel ontwerpkeuzes binnen de dementiezorg zijn gebaseerd op aannames, terwijl er al veel wetenschappelijke kennis beschikbaar is. De grootste uitdaging is dus om die kennis te laten landen bij ontwerpers en zorgorganisaties. Daarvoor moeten de evidence based designs allereerst toegankelijk en toepasbaar worden. De onderzoekers maakten daarom een praktisch hulpmiddel dat de wetenschappelijke inzichten vertaalt naar praktische ontwerpkeuzes. Momenteel is het nog een excell-tool, maar deze wordt doorontwikkeld voor betere gebruiksvriendelijkheid en aantrekkelijkheid.

Hulpmiddel bij ontwerpen

Het onderzoek bracht 124 verbanden in kaart tussen omgevingskenmerken en positieve effecten op gedrag en kwaliteit van leven van mensen met dementie. Deze kennis verwerkten de onderzoekers vervolgens in het hulpmiddel voor ontwerpers en opdrachtgevers die ontwerpen voor mensen met dementie.

Design tip 1 Uitgebalanceerde sfeer

Een uitgebalanceerde sfeer met een heldere, goed ‘leesbare’ en begrijpelijke gebouwindeling draagt bewezen bij aan betere oriëntatie, meer rust en een betere stemming van mensen met dementie, zo blijkt uit de meta-review. Denk aan een L- of H-vormige gebouwstructuur. Bewoners vinden hun weg beter als er eenvoudige plattegronden, duidelijke zichtlijnen, herkenbare ruimtes en oriëntatiehulpen zijn. Ook nemen gevoelens van verwarring en afhankelijkheid af. Persoonlijke herkenningspunten, zoals foto’s, kleurgebruik en materiaalcontrasten, versterken bovendien het gevoel van veiligheid en autonomie. Lange monotone gangen bemoeilijken juist de oriëntatie.

Design tip 2 Meer licht

Een tweede bevinding is dat meer licht de activiteit en het dag-nachtritme ondersteunt van mensen met dementie en hun functionele achteruitgang beperkt. Voldoende daglicht en zogheten bright-light therapy verminderen onrust en verbeteren de slaapkwaliteit. Licht helpt mensen met dementie ook om hun omgeving beter te herkennen, waardoor ze zich beter kunnen verplaatsen.

Design tip 3 Naar buiten

Ook de mogelijkheid om naar buiten te kunnen en mee doen aan tuinactiviteiten zijn belangrijk. Dit verbetert de slaapkwaliteit en vermindert medicatiegebruik. Vrije toegang tot tuinen of buitenruimtes hangt bovendien samen met minder onrust, agressie en valincidenten. En draagt buiten (actief) zijn bij aan welbevinden en het dag-nachtritme.

Design tip 4 Huiselijke inrichting

Verder is een huiselijke inrichting belangrijk. Dit hangt namelijk samen met minder gedragsproblemen, meer welzijn en meer sociale interactie. Huiselijk meubilair, open eetruimtes, een persoonlijke inrichting en herkenbare elementen, zoals een acquarium, zorgen voor minder rusteloosheid, minder agressie en meer betrokkenheid.

Samen eten in kleine groepen bevordert ook sociaal contact en de eetlust. Details kunnen hierbij groot verschil maken: contrastrijk servies ondersteunt mensen met dementie bij eten en drinken doordat het beter zichtbaar is.

Design tip 5 Kleinschalige en gespecialiseerde woonvorm

Tot slot blijkt dat kleinschalige en gespecialiseerde woonvormen positieve effecten hebben op het gedrag, de communicatie, de betrokkenheid, het dagelijks functioneren, de cognitieve prestaties, oriëntatie en voedselinname. Denk daarbij aan woonvormen met 5 tot 15 bewoners: daarin komen minder agitatie en agressie voor en is er meer sociale interactie tussen bewoners en zorgverleners. Ook gebruiken bewoners van dergelijke woonvormen minder psychofarmaca.

Maar met design ben je er nog niet…

Als het lukt om evidence based te (laten) ontwerpen ben je er nog niet. Niet alleen het ontwerp zelf, maar ook het dagelijks gebruik van ruimtes is bepalend voor de effecten op mensen met dementie. Zo waarschuwen de onderzoekers dat zowel overprikkeling als onderprikkeling negatieve effecten kunnen hebben. Zorgverleners spelen een belangrijke rol bij het creëren van een huiselijke en begrijpelijke leefomgeving en het vinden van een evenwicht tussen te weinig prikkels en overprikkeling.

Veel ontwerpkeuzes worden nog gebaseerd op aannames. Dat komt deels doordat het bewijsniveau van veel studies nog beperkt is én deels doordat er in ontwerp- en bouwprocessen nauwelijks tijd is voor het raadplegen van recente wetenschappelijke inzichten. Behalve voor meer empirisch onderzoek, pleiten de onderzoekers daarom ook voor goede samenwerking: tussen zorginstellingen, hogescholen en universiteiten, om de praktijkgerichte en wetenschappelijke kennisbasis verder te versterken. Zodat ze uiteindelijk samen de leefomgeving van mensen met dementie écht kunnen verbeteren.

SPREAD+ & Hanze

Het onderzoek is gedaan door

• drs. Arnout Siegelaar, vastgoedadviseur voor de zorg en buitenpromovendus UMCG en hogeschool de Hanze, Groningen;
• dr. Sarah Janus, universitair docent sectie Ouderengeneeskunde UMCG en SPREAD+;
• dr. Mark Mobach (lector Facility Management de Hanze, Groningen);
• wijlen prof. dr. Sytse Zuidema, hoogleraar Ouderengeneeskunde UMCG.

Meer lezen

• Publicatie The Physical Environment and the Quality of Life and Behavior in People With Dementia: A Systematic Meta-Review: journals.sagepub.com.
• LinkedIn.com Arnout Siegelaar of kijk op research.rug.nl.
• LinkedIn.com Sarah Janus of kijk op research.rug.nl.
• LinkedIn.com Mark Mobach of kijk op hanze.nl
• Einde aan eenvormigheid – Hoe ontwerp je voor mensen met dementie?: dementievisie.nl (alleen voor abonnees).
• Kijk voor tips rond de inrichting van woonruimtes: dementie.nl.
• Alzheimer Nederland heeft een toolkit Dementievriendelijk Woongebouw ontwikkeld, voor ontwerpers en beheerders: zie alzheimer-nederland.nl > bouw dementievriendelijk.

Contact met onderzoekers? Dat kan!