Toegankelijke tekst schrijven? Check.

Hoe schrijf je op zo’n manier over je dementieonderzoek, dat echt beklijft wat je wilt overbrengen – en jij je doel bereikt? Daarvoor heeft DEMPACT praktische tips verzameld.

Even starten bij het begin. Waarom is toegankelijk schrijven eigenlijk belangrijk? Het antwoord is eenvoudig, al vraagt de uitvoering wel wat oefening: als je zó schrijft dat je beoogde lezers eruit halen wat jij wilt overbrengen, dan is de kans het grootst dat je je doel ook bereikt.

Misschien wil je gaan samenwerken met organisaties buiten je onderzoeksinstelling, of (naasten van) mensen met dementie of  betrekken bij je onderzoek. Dan zul je in begrijpelijke taal moeten uitleggen wat je wilt onderzoeken, wat je van hen verwacht en waarom dat belangrijk is. Bij overeenkomsten voor informed-consent is het verplicht om in begrijpelijke taal te schrijven. Of denk aan subsidie aanvragen: subsidieverstrekkers vragen vaak om een begrijpelijke Nederlandstalige samenvatting bij je onderzoeksvoorstel.

En dat gaat je lukken ook, met wat oefening en deze praktische tips.

1: Verplaats je in je lezer

Voor wie schrijf je? Wat is het belang van jouw onderzoek voor deze persoon of groep? En welke kennis heeft die al? Met andere woorden: verplaats je in je lezer. Schrijf je een tekst als input voor een redacteur, voorlichter, podcastmaker of journalist? Vraag eerst na voor welke doelgroep de maker deze content creëert.

2: Bedenk wat jij wilt bereiken bij je lezer

Stel jezelf de vraag: wat moet de lezer denken, doen, voelen, weten of kunnen, na het lezen van jouw tekst? Maak dit doel zo concreet mogelijk.

Nb: ‘Kennis delen’ is een vaak genoemd doel, maar: dat is te algemeen én (erger nog) het gaat over wat de afzender wil. Formuleer wat je wilt bereiken bij je doelgroep. Een paar voorbeelden:

• deelnemers van mijn onderzoek begrijpen hun rol, en snappen wat ik met gegevens doe;
• het buurthuis besluit om samen met mij een nieuw preventieprogramma uit te rollen;
• de journalist kan mijn fundamentele onderzoek correct uitleggen in lekentaal;
• een beleidsmedewerker of financier wil met mij in gesprek over mijn onderzoek.

3: Selecteer (alléén) essentiële informatie

Selecteer de informatie die nodig is, om je doel te bereiken bij je lezer. Laat alle andere informatie weg.

Bedenk dat wat essentieel is, erg kan verschillen per doelgroep, naar gelang hun voorkennis, motivatie of wat zij belangrijk vinden. Wees je hiervan bewust als je resultaten deelt richting verschillende doelgroepen en media. Houd altijd de doelgroepbelangen in gedachten, niet (alleen) die van het onderzoek. Voorbeelden:

• ‘De druk op (thuis)zorg is hoog. Wij toonden aan dat preventieprogramma X werkt bij groepen Y en Z: hun zorgvraag daalt. Hoe dit is bereikt, delen we graag met uw beleidsmedewerkers.’
• ‘Nu we weten dat eiwit X een belangrijke veroorzaker is van eiwitophoping en daarmee dementie, willen we uitvinden hoe we die aanmaak remmen. Met subsidie voor ons project zou financier X het Nederlandse onderzoek internationaal op de kaart zetten, de toepassing van resultaten versnellen en behandeling dichterbij brengen.’

4: Gebruik spreektaal

Wetenschappelijke publicaties bevatten hoog-complexe taal. Die is ongeschikt voor toegankelijke teksten. Oefen om te schrijven zoals je praat. En formuleer op B1-niveau: check je termen (en vind B1-alternatieven) op ishetb1.nl. Niet B1 zijn bijvoorbeeld: erfelijkheid, genetisch, preventie.

Loop je vast of formuleer je onwillekeurig toch wollig of complex? Stel jezelf dan voor dat je lezer voor je zit: hoe zou je het vertellen?

5: Praktische do’s voor begrijpelijke taal

Formuleer actief. Korte zinnen zijn niet per se beter. Lange zinnen vereisen wel verbindingswoorden, omdat een tekst begrijpelijker wordt als je logische verbanden duidelijk maakt. Denk aan: want, dus, omdat, daarom. Houd ook het gezegde (alle werkwoorden) bij elkaar. Zo voorkom je onbegrijpelijke ‘tangconstructies’.

Van passief naar actief:

Niet doen: ‘Uitgezocht is of er mogelijkheden zijn om …X… te laten plaatsvinden.’
Beter is: ‘Consortium Y zocht uit of … X… kan.’

Van tangconstructie naar begrijpelijke taal

Niet doen: ‘Dit doen we om het huidige bewustzijn van de relatie tussen hersengezondheid en aanpasbare risico- en beschermende factoren, motivatie en gedragsintenties met betrekking tot dementiepreventie onder de Nederlandse bevolking, inclusief maatschappelijke belanghebbenden, te onderzoeken.’

Beter is: ‘Dit doen we om te onderzoeken of inwoners en maatschappelijke belanghebbenden in Nederland weten dat je zelf invloed hebt op je hersenactiviteit. Motivatie, bepaald gedrag en een gezonde leefstijl helpen namelijk om dementie te voorkomen.’

6: Maak je tekst tastbaar

Zorg dat je een concreet voorbeeld paraat hebt, dat de urgentie laat zien van wat je onderzoekt. Maak je verhaal beeldend of aangrijpend. Emotie creëert betrokkenheid. Stem je voorbeelden wel af op je lezers.

Is je (fundamentele) onderzoek hier niet geschikt voor? Gebruik dan een persoonlijk voorbeeld om je eigen motivatie te tonen. Heb je iemand in de familie met dementie? Wil je dementie bij je eigen kinderen helpen voorkomen? Ben je gefascineerd door het herstelvermogen van het brein, of de mogelijkheden van AI? Laat de persoonlijke kant van je professionele zelf zien. Dat creëert sympathie en daarmee betrokkenheid.

7: Zorg voor ondersteunend beeld

Beeldmateriaal kan helpen om informatie beter te laten landen. Denk aan een afbeelding, video of infographic. Dat is wel een kunst op zich. Veelgemaakte fouten: te veel informatie in een beeld proppen of ingewikkelde stroomschema’s maken.

Hoe dan wel? Globaal geldt: een beeld heeft meerwaarde als het een deel van je tekstuele informatie visueel herhaalt of samenvat. Je beeld is begrijpelijk als er geen legenda of toelichting nodig is.

Visuele communicatie is een specialisme: betrek daarom het liefst een grafisch ontwerper of videomaker. En test je resultaat bij de doelgroep. Of gebruik gewoon bestaand beeldmateriaal dat al op breed publiek is afgestemd.

Wil je eens een workshop volgen over toegankelijk schrijven of het ontwerpen van beeldmateriaal? Laat het weten aan Karin Postelmans, communicatieadviseur DEMPACT.

Meer lezen?

• Check je tekst op B1-niveau, via Ishetb1.nl.
• Kijk de kunst af: lees populair-wetenschappelijke artikelen of voorlichting op, dementie.nl, quest.nl, kennislink.nl.
• Video’s van dementie.nl geven eenvoudige uitleg over dementie.
• Wil je laten zien wat je onderzoek oplevert voor mensen met dementie of de zorgpraktijk? Gebruik dan de animaties op zonmw.nl/dementie.
• Meer over het presenteren van je onderzoek staat op LiesbethSmit.com.
• Praktische tips voor goed beeldmateriaal: theonlinescientist.com.