Co-creatie is geen methode maar een houding

Hoe pak je co-creatie goed aan bij de ontwikkeling van technologische hulpmiddelen rond dementie? Daarover gaat deze podcast.

Ervaringsverhalen

Wil je technologische hulpmiddelen ontwikkelen die helpen om mensen met dementie langer prettig thuis te laten wonen (ook voor hun naasten)? Dan moet je dat doen in co-creatie mét deze mensen. Vanaf het allereerste begin en gedurende het hele proces. Maar hoe pak je dat goed aan, voor verschillende groepen? Daarover vertellen bijzonder hoogleraar Rens Brankaert (QoLEAD & TU/e, Fontys Hogeschool, Tilburg University) ontwerpend onderzoeker Katie Verschueren (Avans Hogeschool) en welzijnsmedewerker Corrie Kerstens (zorgorganisatie Surplus).

Brankaert deelt zijn ervaringen met ‘De Meerpaal’, een living lab rond technologie en dementie; Verschueren en Kerstens delen hun ervaringen met het project ‘(t)huis van de toekomst’ en het Avans Dementiepanel.

Luister hieronder via Spotify, Springcast of Youtube.

Podcast | Samengevat

Er zijn veel technologische hulpmiddelen die (naasten van) mensen met dementie kunnen helpen om langer prettig thuis te blijven wonen. Maar veel van die hulpmiddelen bereiken hen helemaal niet. Dat komt doordat zulke innovaties vaak niet aansluiten bij wat (naasten van) mensen met dementie nodig hebben of handig vinden.

De oplossing is dat we technologie ontwerpen samen mét de (naasten van) mensen met dementie en hun naasten. Co-creatie dus. Liefst vanaf het allereerste begin en gedurende het hele proces.

Maar hoe pak je dat goed aan, voor verschillende groepen? Daarover gaat het gesprek in deze podcast, met bijzonder hoogleraar Rens Brankaert (TU/e, Fontys Hogeschool en Tilburg University), ontwerpend onderzoeker Katie Verschueren (Avans Hogeschool) en welzijnsmedewerker Corrie Kerstens (zorgorganisatie Surplus).

Tip 1 co-creatie: vanaf de start

Als je wilt dat co-creatie echt werkt, moet je dit vanaf de start oppakken. Niet pas bij de test van een bijna-af product, maar al bij het verkennen van het dagelijks leven, de context en de behoeften van mensen met dementie.

"Je moet zeker weten dat je een match hebt tussen context en ontwerp. Anders is het zonde van de tijd en de middelen."

prof. dr. Rens Brankaert, QoLEAD

Oftwel: hoe leeft iemand, waar loopt hij of zij tegenaan, en wat wil iemand zelf blijven doen? Dat vraagt om gesprekken, observaties en het opbouwen van een vertrouwensrelatie. Bij living lab De Meerpaal gebeurt dit structureel. Wat ook kan helpen: start met een brede onderzoeksvraag. Dat geeft ruimte om de echte behoeften te ontdekken.

Brankaert: “Je moet zeker weten dat je een match hebt tussen context en ontwerp. Dus eerst laagdrempelig onderzoeken in de context, zodat je weet: hier kunnen we verschil maken. En dan pas verder opschalen. Als je het andersom doet, is het zonde van de tijd en de middelen.”

Tip 2 co-creatie: betrek experts in ontwerpen

Betrek bij het ontwerpproces en bij je onderzoeksprogramma mensen die zijn opgeleid als ontwerper. Zoals Industrieel ontwerpers. Die weten hoe een ontwikkeling gaat, welke methodieken er zijn. Brankaert: “Ik zie grote randomized controlled trial-studies die vier jaar duren en ontzettend duur zijn, terwijl je je vanaf het begin kunt afvragen: is die technologie die daar wordt onderzocht wel passend?”

Tip 3 co-creatie: flexibel en relationeel

Nog een voorwaarde is dat het co-creatieproces flexibel en relationeel is. Voor een waardevolle samenwerking moet je methodes aanpassen aan de mogelijkheden van (naasten van) mensen met dementie. Dat vraagt om een reflectieve houding van jou als onderzoeker en om ondersteuning met tastbare materialen, beelden of eenvoudige keuzes.

“Als je merkt dat iets niet werkt, kijk dan naar wat past bij de mensen met wie je het ontwerpproces doet."

Katie Verschueren, Avans Hogeschool

Werkt een methode niet? Pas die dan aan of laat die los. Het perspectief en het welzijn van de mensen met dementie gaan altijd voor op de onderzoeksvraag. Co-creatie is dus geen methode, maar meer een houding. Katie Verschueren: “Als je merkt dat het niet werkt, dan kun je wel volharden, maar beter is om te kijken wat past bij de mensen met wie je dat ontwerpproces doet.”

Grote bijvangst

Co-creatie levert trouwens een grote bijvangst, naast technologisch hulpmiddelen die écht verschil maken. Daarover vertelt Corrie Kerstens. Zij speelde als welzijnsmedewerker en gatekeeper een cruciale rol in verschillende bijeenkomsten van het Avans Dementiepanel. Kerstens ondersteunde studenten in contact met bewoners, hielp situaties duiden en bewaakte grenzen. En zij zag: “Het mes snijdt aan meer kanten. Studenten doen hun onderzoek en onze bewoners met dementie genieten ontzettend van de samenwerking met die jongere generatie. Ze voelen zich ook gehoord en vinden het een waardevolle activiteit.”

Project De Meerpaal

De Meerpaal is een zogeheten living lab waar onderzoekers, studenten en mensen met dementie elkaar wekelijks ontmoeten, gevestigd in een buurthuis. Er vinden vooral sociale activiteiten plaats, zoals samen koffie drinken. Die informele setting geeft onderzoekers en studenten de mogelijkheid om gesprekken te voeren met mensen met dementie, vragen te stellen over hun ervaringen, ideeën of prototypes te laten zien, en soms daadwerkelijk onderzoek uit te voeren.

Het doel is dat onderzoekers een relatie opbouwen met deelnemers, beter begrijpen hoe mensen met dementie leven en waar zij in het dagelijks leven tegenaan lopen. Vanuit deze basis wordt De Meerpaal ook ingezet als praktijkomgeving voor co-creatie.

et ontwerpproces kent vaste stappen, bij elke stap zijn (naasten van) mensen met dementie betrokken:

Context begrijpen: nagaan hoe een probleem zich in het dagelijks leven voordoet.
Samen ideeën ontwikkelen: onderzoekers bespreken mogelijke oplossingen met gebruikers.
Co-creatie: onderzoekers betrekken gebruikers bij het ontwerpproces, bijvoorbeeld door samen materialen of vormen te testen.

De Meerpaal heeft zeker 40 projecten uitgevoerd. Twee concrete en inmiddels bekende resultaten zijn het Welthuis Kompas (een navigatiehulpmiddel dat mensen helpt de weg terug naar huis te vinden) en het muziekkussen (een kussen dat muziek of geluiden afspeelt wanneer iemand een hand erop legt; voor mensen in een latere fase van dementie).

Project (t)huis van de toekomst

In dit project ontwikkelen onderzoekers en studenten (Avans Hogeschool), samen mensen met dementie, mantelzorgers en professionals, technologie die zelfstandig thuis wonen kan ondersteunen. Allereerst gingen onderzoekers op huisbezoek bij mensen met dementie en hun mantelzorgers, om inzicht te krijgen in het dagelijks leven. Via creatieve werkvormen leerden ze te begrijpen hoe hun dagelijks leven eruitziet, wat zij nog zelfstandig doen, wat zij graag zelf zouden willen doen maar niet meer lukt.

Daarnaast brachten ze in kaart welke bestaande hulpmiddelen de mensen al gebruiken. Technologische oplossingen dus, maar ook eenvoudige aanpassingen. Zoals een sticker bij een radio om een zender herkenbaar te maken.

Daarna startten studenten met het ontwerpen van innovaties. Die legden ze voor aan mensen met dementie, aan naasten en zorgprofessionals. Zo werden prototypes geëvalueerd en aangepast.